مرگ و زندگی اصلاح طلبی (۱)

استاندارد

برخی اهل نظر، «اصلاح طلبی» را «پروژه = طرح» میدانند؛ و برخی، «پروسه = فرآیند»؛ اما بنظر میرسد فارغ از مجادله بر سر نام و عنوان، اصلاح طلبی را میتوان شریان و جریانی از پروژه های به هم پیوسته تلقی کرد که مجموعا خود به «پروسه ای هماره ناتمام» میماند؛ در این تلقی، اصلاح طلبی در حقیقت یک راه ناتمام است؛ و بلکه تمام ناشدنی؛ چنانکه «اصلاحاتِ قائم مقام»، به «امیر کبیر» راه بُرد؛ و وی، به «مشروطیّت»؛ و مشروطه، به «مصدّق و جنبش ملّی»؛ و هکذا آن، به «انقلاب اسلامی»؛ و انقلاب، به «دوم خرداد و خاتمی»؛ و… این رشته سر دراز دارد.
اما چه فرق میکند که اصلاحات را پروژه ببینیم، یا پروسه؟
دست کم یک فرق فارق آن این است که در «پروسه»، ناکامیِ «عامل»، معنا دار است؛ اما شکستِ «مطلق عمل»، بی معناست؛ و هر ناکامی، میتواند پلّه و گامی باشد در مسیر کامیابی.
«راهِ درست را رفتن»، یک «منطق» است؛ در حالیکه «درست راه رفتن»، «تکنیک» است و فنّ. میشود و ممکن است در «یک راه درست»، بد راه رفت و سرانجام رسید و دیر نیز رسید؛ اما نمیشود و ناممکن است در «راهِ نادرست»، حتی بفرض درست راه رفتن، به مقصد درست رسید؛ چنانکه جریان راست در این مُلک، یکسره در حال کوبیدن آب در هاون است؛ و یا پیمودنِ هم آن، در غربال!
آب یا خون جگرِ ملتی را کوبیدن و در غربال پیمودن، راهی است نادرست؛ ولو با تجهیزات و لجستیک سنگین و بسیار؛ و تکنیکهای «لیاخوفی و پلپوتی»!
و نادرست است واقعا؛ چرا که در چنین راهِ نادرست، «عنصر انسانی که پایه و مایه هر جنبش اصیل است»، تاب نمیآورد و فرومیریزد و نهایتا ننگ بر رنگ غلبه میکند و ریزشها، بر سر رویشها آوار میشود و حتی «دبیران و سردبیران کیهانی» را، مصون نمیگذارد؛ چنانکه نوری زاد و خزعلی و مهاجری را نگذاشت؛ و باز هم نخواهد گذاشت؛ و حتی – با عرض پوزش به محضر سه نامبرده اخیر — خود احمدی نژاد نیز بعید نیست که از همین زمره باشد؛ منتها، چشم جهل و دل سیاه او، «مو» را دید؛ اما رؤیت دانسته هایش، به «پیچش مو» درنگرفت؛ و نمیگیرد.
«اصلاح طلبی»، یک «راهِ درست» است؛ و تجربه شده، و بهره و ثمر برآورده؛ البته از ریشه و تنه و شاخسارِ عقلانیت و محاسبه و صبر؛ و در این مسیر، کامیابی و ناکامی و پیروزی و شکست، اموری در هم تنیده اند و حتی لازم و ملزوم هم.
بقول بزرگی، «شکستی که تو را از پای درنیاورد، خود مقدمه پیروزی است»؛ و اصلاح طلبی و اصلاح طلب، کما هو حقّهما، از پای در نمیایند؛ چرا که در مرگ و حتی قتل یک پروژه، حیاتِ پروژه ای دیگر، جوانه میزند و این معنای محَصّل همان است که دکتر حجّاریان میگفت و ظاهرا از «تروتسکی» وام کرده بود : «اصلاحات مُرد؛ زنده باد اصلاحات»!
«اصلاحات»ی، میمیرد؛ و زنده باد «اصلاحات»ی، که بار دیگر، در و سر میرسد؛ و این یعنی «پروسۀ ناتمام و بلکه بی انتهای اصلاح طلبی»: دیالکتیک پروژه ها؛ زایش و سنتز پروژه های پی در پی، و از دل هم.
با قدری تسامُح، و بقول آن فیلسوف یونانی، «ما دو بار در یک رودخانه نمیتوانیم وارد شد»؛ چرا که هم ما در حال تغییر مُدامیم، هم رودخانه در حال دیگرشدگی مدام؛ و در عین حال هویّت رودخانۀ در جریان، غیر قابل انکار است.
++++++++++++++
و انتخاباتها در پروسه اصلاح طلبی، یکسره، پروژه هایی ناتمام اند؛ و با همۀ اهمیتی که دارند، و اهمیتی که نتایج آنها در بردارد و بر سرنوشت ما تأثیر میگذارد، و ضرورتی که در بازبینی و نقد و حتی بازتعریف و عبرت از آنها احساس میشود، «یک بار گام نهادن در رودخانه است»؛ نه تمامت رود.
در انتهای سال ۹۴، بار دیگر ما، گام در رودخانه نهادیم؛ و رود خروشان بود و کف برلب؛ و گِل آلود؛ و کرانه، لغزنده! (ادامه دارد.)
ناصر آملی – ۲۴ فروردین ۹۵.

در بارۀ «حقّ» و «تکلیف» و «حدِّ» اخلاق بر دستانِ «شرع»

استاندارد

یکی از مهمترین، و بلکه کانونی ترین اصلِ «آدمی شمولِ» اخلاق، «رواداری» است؛ همان که «آنچه بر خود نمی پسندی، بر دیگری نیز مپسند»؛ و بر عکس، «آنچه بر خود روا میداری، بر دیگری نیز بدار.»

«رواداری»، به عنوان یک اصلِ اصیل و «فرادینی و ورادینی و بلکه فرا و وراایدئولوژیک» و در واقع «پیشاعقیدتی»، مقدمه و میزان و محک و ملاکِ سنجشِ «خوب و بد، و شایستۀ پذیرش بودنِ» هر عقیده ای است؛ چه دینی، و چه غیر دینی.
بعبارت دیگر، دین و عقیده نمیتواند بگوید چه چیز خوب است، و چه، بد؛ بلکه میزان و ملاکهای اخلاقیِ سنجشگرِ خوبی و بدی اند که میتوانند گفت کدام عقیده – حتّی دین – خوب است، یا بد؛ شایستۀ پذیرش است، یا نه! ( شاید لازم بتوضیح نباشد که البته برای فردی که دینی را برمیگزیند، گزاره ها و توصیه های مختار آن دین، البته اخلاقی تلقّی میشوند؛ برای خود وی، نه نامؤمنان به دینِ وی.)
بنابراین، «اخلاق، میزان سنجش عقیده است؛ نه برعکس»؛ و بر پایه همین گزاره – بفرض پذیرش صِدق آن — «ما حق داریم هر عقیده ای را مورد سنجش و پذیرش قرار دهیم و حقّ داریم و باید این حق را برای دیگران – هر که – نیز روا بداریم.»
همینجا میتوان به داستان «حقّ» و «تکلیف»، ورود کرد: ما «حقّ» داریم هر عقیده ای را مورد سنجش و پذیرش قرار دهیم؛ و لذا، «تکلیف» داریم همین حقّ را برای دیگران نیز منظور کنیم و برسمیت بشناسیم؛ این همان نسبت برابر و «دیالکتیکی» میان حقّ و تکلیف است که بر پایه نگاه خوشبینانه و «درون دینی – پساعقیدتیِ» امثال من، «سنتز» آن باید علی القاعده، «غنای زیست اخلاقیِ» بشر باشد که انبیاء، بدان مبعوث شده اند؛ و البته میدانم این تعریف از فلسفه و نقش دین، موجب رویش سؤالات بسیار میشود و شده است و تدارکاتی نیز برای پاسخ بدانها صورت گرفته و میگیرد.
اکنون بنحو خلاصه، اشاره ای عرض میکنم به مبحث این چند روز در صفحه:
آیا فلان مثلا عالم دینی در ایران، و ابوبکر بغدادی در بغداد و شام و وزیرستان پاکستان، «حقّ» دارند بغدادی صفت، با همه ویژگیها و مشخٌصات عقیدتی خود باشند و بمانند؟
بله؛ پاسخ مثبت است؛ امّا بشرطها و شروطها؛ منوط به اینکه به «تکلیفِ» پذیرشِ «حقِّ حضورِ» دیگرباشان و دیگربودگان و دیگرآیندگان، پابند باشند! امّا نیستند؛ و چه باید کرد؟
اخلاق فردی در عرصه عمومی و در تاریخ مدرن، تبدیل به قاعده و قراردادِ سَیّال شده و میشود و در واقع، قانون همان ادامه و استمرار اخلاق ذاتی و فردی، در عرصه عمومی است؛ لذا ما باید، و بنحو اجتناب ناپذیر، به سوی نهادهای «فصل مخاصمه» برویم؛ و میرویم؛ و این اجتناب ناپذیر است.
آدمیان از تناقضِ ویرانگرِ نهفته در ذاتِ «ناسیونالیسم»ی که تبدیل به ایدئولوژی شد، سر از «نهاد فصل مخاصمه سازمان ملل» درآوردند؛ و همین آدمیان ناگزیرند از تناقضِ آدمی سوزِ نهفته در ذات ایدئولوژی ها – چه دینی، چه غیر دینی —، تن به «نهاد فصل مخاصمه سازمان نِحَل» (فرقه ها) بدهند؛ کما اینکه داستان حقوق بشر از همین نقطه عزیمت برخاسته و باید عرض و طول و سازمان و کارآمدی ضمانت شده بیشتری پیدا کند و ان شاالله خواهد کرد و بنظر نمیرسد چشم انداز دیگری متصوَّر باشد.
باری، تنها چنین قرار دادهای قابل اجرا و متکّی به الزامات و سازوکارهای عملی و حتی تنبیهی جدّی است که میتواند بر دست و پا و چنگالهای خونین این «اژدهای دیروز یخزده از فراق قدرت، و امروز خزیده به وصال گرمای قدرت در عراق و شام، خودی و غیر خودی»، قید زند و «حدّ» جاری کند. در واقع باید «حدود اخلاق» را بر «شرعِ غیر اخلاقی* و فرا اخلاق»، جاری کرد؛ در حالیکه مأخذ این حدود، قرارداد ناشی از اجماع وجدانی آدمیان است، نه «نمایندگیهای خود خواندۀ بِرَندهای الهی»!
ناصر آملی. نوروز ۹۵. پس از انفجارهای بروکسل.
*— شرع ذاتا باید اخلاقی باشد؛ اما چنانکه میبینیم جان آدمیان بیگناه را دارند بحکم شرع میگیرند و اخلاق «بود» را فدای جامعۀ «موعود» میکنند!